مرکز مطالعات و آموزش نیروی انسانی


کارشناس: خانم نادیا پیرزال

معرفی

نظر به اهمیت آموزش کارکنان و تصریح به این امر در مادهٔ ۱۱ فصل پنجم آیین‌نامهٔ استخدام کارکنان، به منظور ارتقاء سطح دانش شغلی کارکنان، با هماهنگی‌های لازم با دفتر محترم مطالعات و آموزش نیروی انسانی دانشگاه آزاد اسلامی و همچنین دبیرخانهٔ محترم شورای منطقهٔ 6، «دفتر مطالعات و آموزش نیروی انسانی واحد اهواز» در سال 1375بطور رسمی تأسیس گردید. این دفتر از‌‌ همان سال فعالیت‌های خود را در زمینهٔ برگزاری دوره‌ها و کارگاه‌های آموزشی، برای اعضای هیأت علمی و کارکنان اداری در سطح منطقه و واحد آغاز کرد.

اهمیت و نقش آموزش ضمن خدمت
در دنیای در حال تغییر کنونی ضرورت آموزش در سازمان‌ها و نهاد‌ها به دلایل فراوان پذیرفته شده است. تغییرات سریع و عمیق علمی سبب شده است که هر از گاهی مطالب و نظریه‌های جدیدی وارد میدان زندگی شود که برای ارائه حیات به ناچار باید علوم و معارف جدید را آموخت و برخی از نظریه‌های قدیمی را که کارآیی ندارند، کنار گذاشت.
تغییرات فن آوری سبب دگرگونی در شبکه‌ها وروش‌های سازمان می‌شود و هر تغییری کسب دانش و مهارت‌های جدید را ضروری می‌سازد. میزان کمّی و کیفی این تغییرات آنقدر زیاد است که گاهی اوقات مدیران و کارکنان را دچار وحشت می‌کند و ممکن است احساس کنند که فرصت و توان سازگاری با این تغییرات را ندارند. با همه سختی‌ها و مشکلات باید پذیرفت که ادامه حیات سازمان تا حدود زیادی به دانش، آگاهی و مهارت‌های گوناگون و جدید بستگی دارد.
هرچه دانش و مهارت‌های کارکنان با نیازهای جامعه و پیشرفت‌های علمی، تغییرات فن آوری هماهنگی و انطباق بیشتری داشته باشد درجه اطمینان از موفقیت فرد و سازمان بالا‌تر می‌رود. گاهی اوقات، رشد فردی، داشتن انگیزه، تخصص و پرهیز از ایستایی و رکود فرد عامل اساسی نوجویی و کسب دانش می‌شود. اساس بهسازی سازمانی که به نام‌های دیگری چون توسعه و بالندگی سازمانی نیز خوانده شده بهسازی نیروی انسانی است که به صورت‌های مختلف (آموزش قبل از خدمت و ضمن خدمت) در سازمان‌ها انجام می‌شود.
مقاله حاضر کوششی است جهت روشن ساختن مفاهیم و ضرورت و اهمیت آموزش‌های ضمن خدمت و جایگاه آموزش در بین فعالیت‌های سازمان‌ها و در این راستا رابطه آموزش ضمن خدمت با افزایش کیفیت و کارآیی کارکنان نیز مورد بحث قرار خواهد گرفت. هدف نظام آموزش و بهسازی در یک سازمان به عنوان یکی از کارکردهای مهم مدیریت منابع انسانی فراهم آوردن زمینه‌ای است که بر اساس آن توانایی‌های بالقوه افراد به فعل در آید و استعدادهای آنان شکوفا گردد. این هدف از طریق ایجاد فرصتهای آموزشی جهت کارکنان تحقق می‌یابد. آموزش کارکنان فرایندی است که انطباق و سازگاری کارکنان را به محیط متحول سازمانی و مآلاً انطباق بهتر سازمان را با محیط بیرونی فراهم می‌آورد.
در نتیجه کارکنان آموزش دیده نسبت به کارکنان آموزش ندیده به تغییرات سازمانی و همچنین تغییرات جامعه آگاهانه‌تر واکنش نشان می‌دهند و از آنجا که حیات و ادامه زندگی سازمان تا حدود زیادی به دانش و مهارت کارکنان آن بستگی دارد، افراد ماهر‌تر و آموزش دیده‌تر نقش مؤثرتری در کارآمدی و بهره وری سازمانی خواهند داشت. از طرف دیگر آموزش با افزایش میزان اطلاعات، دانش، مهارت‌ها و قابلیت‌های کارکنان، آنان را برای ایفای وظایف و قبول مسئولیت‌های جدید‌تر، آماده‌تر و مجهز‌تر می‌کند. به طور کلی سازمانی که به رشد کمی و کیفی دانش و مهارت کارکنان خود می‌اندیشد و پیوسته فعالیت‌های آموزش در آن در جریان است افراد به طور مستمر توانایی‌های خود را افزایش می‌دهند و چگونه آموختن و به کار بستن را می‌آموزند. در چنین سازمانی، ابتکار، ابداع، ارتقای آگاهی و دانش افزایی به نوعی رفتار همگانی مبدل می‌شود و توفیق در تحقق اهداف سازمانی امری قطعی است و هرگز سازمان دچار جمود فکری نخواهد شد.
بسیاری از صاحبنظران درباره اهمیت و نقش آموزش در جامعه اظهار نظر کرده‌اند که در این مختصر مجال پرداختن به همگی آن‌ها مقدور نیست و فقط به برخی از آن‌ها به عنوان نمونه اشاره می‌شود:
ـ پی‌تر دراکر عقیده دارد که علی رغم هزینه‌های سنگین تربیت نیروی کار، آموزش همراه با اِعمال صحیح مدیریت در مدتی کوتاه هر کشور عقب مانده‌ای را در زمره کشورهای پیشرفته و برخوردار از بهره وری بالا قرار می‌دهد.
ـ ساخارو یولوس بر این باور است که آموزش نه تنها یکی از حقوق اولیه و اصلی انسان است بلکه اصولاً رکن اصلی توسعه اقتصادی و اجتماعی جامعه نیز به حساب می‌آید.
ـ به نظر هاربیسون، کشوری که قادر به توسعه مهارت و دانش مردم و بهره گیری از آن در رشد اقتصاد ملی نباشد در حل مشکل نیافتگی نیز ناتوان خواهد بود.
ـ فی‌تر جرالد، رییس سابق کمپانی بریجستون ـ فایزستون بر این عقیده است که اصلیترین راه ارتقای بازده یک موسسه بالا بردن درک کارکنان آن در مورد برنامه‌ها و هدف‌های موسسه که خود از طریق آموزش مستمر و برقراری ارتباط گسترده و مداوم با کارکنان فراهم می‌شود.
- در‌‌نهایت دکتر کرم‌الله دانش ‌فرد مدیر کل دفتر مطالعات و آموزش نیروی انسانی در این مورد باور خود را چنین بیان کرده‌اند که: با شتاب گرفتن سیر تحولات جهانی، پیشرفت‌های خیره کننده علمی در جهان و رشد علوم مختلف، تنگ ‌تر شدن عرصه رقابت، تلاش برای کسب مزیت رقابتی و تغییرات مستمر و متفاوت ارزشمندی منابع انسانی خود را بیشتر آشکار می‌نماید. منابع انسانی که در روزگاری نه چندان دور در ردیف‌های آخر عوامل تولید و بعد از سرمایه و تکنولوژی قرار داشت. امروزه به ‌عنوان مهم‌ترین عامل تولید جلوه ‌گر شده است.‌گری بکر برنده جایزه نوبل اقتصاد در سال ۱۹۹۲، عصر امروز را عصر انسان‌ها می‌نامد و پیشنهاد می‌نماید سازمان‌ها باید انسان‌ها را به‌عنوان سرمایه خود تلقی نمایند. چرا که انسان‌ها در سازمان‌ دانش‌آفرینی، کار آفرینی و نوآوری می‌نمایند و تولید سرمایه می‌کنند و در این عرصه انسان‌ها یک منبع استراتژیک به ‌شمار می‌آیند. زیرا سازمان‌های برخوردار از انسانهای انسان‌های دانش‌آفرین و خلاق می‌توانند در عرصه پرخطر امروز موفق باشند. در واقع تمرکز بر این تاثیرات است که مدیریت منابع انسانی بر سازمان‌ها معرفی می‌شود و این باور نهادینه و درونی می‌شود که شکوفایی توانایی‌های انسان سازمانی تاثیر شگرفی بر چرخه فعالیت‌‌ها و دستیابی به اهداف سازمان دارد که این مهم از طریق بکارگیری مناسب یک ‌سیستم آموزشی قوی و کاربردی تحقق خواهد یافت. امروزه آموزش در توسعه منابع انسانی نقش زیربنایی و استراتژیک را ایفا می‌نماید و در پرورش، شناخت و شکوفایی توانایی‌های فکری و خلاقیت منابع انسانی تاثیر عمیق برجای می‌گذارد. با در نظر گرفتن همین اهمیت و کارکرد‌ها بود که دفتر مطالعات ‌و آموزش نیروی انسانی در دانشگاه آزاد اسلامی با پشتیبانی و راهنمایی ریاست محترم دانشگاه، جناب آقای ‌دکترجاسبی تاسیس و آغاز به کار نمود و ایجاد زمینه و فرهنگ آموزش و تقویت و بکارگیری راهکارهای مناسب جهت توسعه منابع انسانی را سرلوحه خود قرار داده‌ است. این دفتر، فعالیت‌های آموزشی خود را در سه ردیف آموزش مدیران، اعضای‌هیات علمی ‌و کارکنان بسط و توسعه داده است‌ و در راستای‌ نیات‌ عدم ‌تمرکز و فعال‌ سازی مناطق و واحدهای دانشگاهی در تلاش است.
برای نیل به بازده بالا، مدیریت موسسه باید سخاوتمندانه ولی با برنامه، در آموزش کارکنان خود سرمایه گذاری کند. به اعتقاد جرالد آموزش هرگز نباید به آموزش تخصصی کارکنان محدود شود بلکه باید ایجاد نوعی «فرهنگ کاری» جدید در کارکنان را مورد توجه قرار دهد.
دلیل عمده بازده بالای نیروی انسانی و شکوفایی اقتصادی کشورهایی چون ژاپن و آلمان در سال‌های بعد از جنگ جهانی دوم اهمیت دادن به آموزش به ویژه، آموزش کارکنان است و در واقع رشد مهارت‌ها و قابلیت‌های کارگزاران و کارکنان مراکز تولیدی ـ صنعتی و خدماتی این کشور‌ها بر اثر بهره گیری از فرصت‌های آموزشی می‌سر شده است.
شایان ذکر است اگر آموزش کارکنان را هزینه به حساب آوریم، هنگام مواجه شدن سازمان با کمبود بودجه و مشکلات مالی، بودجه آموزش جزو اولین بودجه‌هایی است که کاهش می‌یابد. اما اگر اصول و ارزش‌ها و نگرش‌های حاکم بر سازمان، نیروی انسانی را مهم‌ترین سرمایه سازمان تلقی کند، حتی در سخت‌ترین شرایط مالی هم، اگر بودجه آموزش افزایش نیابد حداقل کاهش نخواهد یافت. مفهوم و فواید آموزش ضمن خدمت آموزش ضمن خدمت یا آموزش کارکنان عبارت است از کلیه کوشش‌ها و فعالیت‌هایی که در جهت ارتقاء سطح دانش و آگاهی، مهارت‌های فنی و حرفه‌ای و هم چنین ایجاد رفتار مطلوب در کارکنان سازمان به عمل می‌آید تا آن‌ها را به نحو احسن آماده انجام وظایف و مسئولیت‌های خود کند.

فواید آموزش ضمن خدمت را می‌توان فهرست وار به شرح زیر ارائه نمود:
۱. تسهیل در راه رسیدن به اهداف سازمانی
۲. بهبود کمی و کیفی محصولات یا خدمات ارائه شده توسط سازمان
۳. ایجاد هماهنگی در نحوه انجام کار‌ها در سازمان
۴. تقلیل سطح حوادث و سوانح در محیط کار
۵. تقویت روحیه پرسنل و ایجاد ثبات در سازمان
۶. کاهش در نظارت‌های مستقیم و غیرمستقیم
۷. کاهش میزان تمرد و نزاع و کشمکش، غیبت، تأخیر و سایر رفتارهای نابهنجار گروهی در محیط کار.
۸. تقلیل میزان هزینه‌های عمومی در سازمان از قبیل هزینه‌های خدماتی، قیمت تمام شده کالا، کارگزینی و...
۹. افزایش میزان سوددهی و اثرات استفاده از سود حاصل شده جهت رفاه کارکنان
۱۰. تقویت حس وفاداری و همبستگی کارکنان نسبت به سازمان
۱۱. جلوگیری از تداخل مسوولیت‌ها و وظایف و کاهش دوباره کاری‌ها در سازمان
۱۲. شکوفا کردن استعدادهای نهفته کارکنان
۱۳. ایجاد حس انعطاف پذیری لازم در کارکنان
۱۴. ایجاد زمینه رشد و موفقیت در امور شغلی
۱۵. ایجاد زمینه موفقیت در امور اجتماعی، ‌انفرادی و خصوصی
و...
لازم به ذکر است آموزش کارکنان با تمام مزایایی که دارد، گاهی مشکل ساز می‌شود و آن زمانی است که افراد برای طی دوره‌ها انگیزه کافی ندارند و صرفاً برای رفع مسئولیت یا کسب گواهینامه‌های مربوط یا مزایای مادی در آن شرکت می‌کنند یا شرایطی در سازمان فراهم است که امکان به کارگیری مطالب آموخته شده در محیط کار وجود ندارند و یا تضادهایی بین کارکنان و مسئولان رده بالای سازمان به وجود می‌آید.
برای رفع یا تقلیل این مشکلات می‌توان در صورتی که سازمان امکانات داشته باشد آموزش در مورد همه افراد اجرا شود در غیر این صورت می‌توان آموزش را از سطح بالای سازمان به سطوح پایین‌تر تسرّی داد تا زبان مشترکی بین کارکنان و مسئولان به وجود آید. پیشنهادات با توجه به اهمیت و جایگاه آموزش در سازمان‌ها در جهت رفع تنگناهای موجود آموزش کارکنان سازمان‌ها بخصوص بانک صادرات ایران و با توجه به فرصت پیش آمده توصیه‌های به شرح ذیل ارائه می‌شود:
۱. قبل از هر برنامه ریزی آموزشی، نیازسنجی کاملی به عمل آید و آموزش براساس نیازهای واقعی جامعه و سازمان استوار گردد و بر این اساس برنامه‌های آموزشی کوتاه مدت و بلند مدت تهیه و تدوین و به معرض اجرا گذارده شود.
۲. ایجاد باور و اعتقاد به اهمیت آموزش چه از نظر مدیران و چه از دید شرکت کنندگان، انگیزه‌ای است که فرایند آموزش را تسهیل و نتایج آن را پربار می‌کند. بنابراین باید با استفاده از تمام امکانات برای ایجاد این عقیده اقدام کرد و این مقاله نیز در راستای این هدف نگاشته شده است.
۳. از آنجایی که کامیابی سازمان در گرو شکوفایی استعداد‌ها و توانمندی نیروی انسانی آن است و با توجه به ویژگی طبیعی انسان که تا واپسین دم اشتباه بهره گیری از توان بالقوه خود را دارد، توصیه می‌شود یکی از اهداف مهم آموزش را پرورش استعدادهای کارکنان قرار دهیم و با بهره گیری از روش‌های آموزش مشارکتی، فعال و کاربردی و برخورداری از شیوه‌های آموزشی متقابل همانند روش‌های تدریس دوسویه و چندسویه و شاگردمحوری فرد فرد فراگیران را به تحرک و تلاش واداریم و بدینوسیله امکان تجلی استعدادهای نهفته آنان را فراهم سازیم.
۴. در دنیای امروز، آموزش سنتی برای رفع نیازهای آموزشی کارکنان و اداره امور پیچیده کافی نیست بنابراین باید الگو‌ها و روش‌های جدید‌تر و مناسب تری مانند آموزش‌های کاربردی برای پرورش کارکنان و مدیران تحول آفرین، کارآفرین و خلاق به کار گرفته شود. با این روش‌های عملی و کاربردی و الگوهای آموزش جدید باید دو هدف زیر را دنبال کرد:
الف) تجهیز کارکنان و مدیران با آخرین دستاوردهای علمی و فنی ـ حرفه‌ای که از این طریق می‌توان فرصت‌ها و منابع سازمان را به کار گرفت و به رشد و تعالی نیروی کار سازمان کمک کرد به عبارت دیگر می‌توان کارکنانی تربیت کرد که بتوانند در عرصه پررقابت جهان امروز با بهره گیری از آخرین یافته‌های پژوهشی و تجربیات علمی و عملی موجود در دنیا به پیشبرد اهداف سازمان کمک کنند.
ب) ایجاد یک محیط فعال یادگیری و دانش آفرین در سازمان به نحوی که در این جهان پر تحول کارکنان ضمن بهره گیری از فرصت‌ها، پیوسته به یادگیری و روزآمدکردن اطلاعات شغلی خود بپردازند.
۵. در آموزش ضمن خدمت علاوه بر توجه به ارتقای مهارت و کارآیی شغلی کارکنان پرورش ویژگی‌های شخصیتی، ‌تقویت فرهنگ سازمانی و منش آنان نیز مورد توجه قرار گیرد. به عبارت دیگر آموزش به منظور احراز شایستگی نه فقط به مثابه عضوی از سازمان بلکه به مثابه عضوی از کل جامعه مطرح شود.
۶. در خاتمه باید خاطرنشان ساخت افزایش سرانه آموزشی در جهت آموزش کارکنان و افزایش سرمایه گذاری در اجرای دوره‌های آموزشی مختلف از جمله شروط اصلی تحقق موفقیت و پیشرفت سازمان از جانب صاحبنظران تلقی شده است که در سیستم آموزشی این ضرورت بیش از پیش آن احساس می‌شود.